Patent, Faydalı Model ve Tasarım Tescili Arasındaki Farklar ve Başvuru Süreçleri

Yeni bir ürün geliştiren işletmelerin en sık gündeme getirdiği sorulardan biri, hangi tescil yolunun seçileceğidir. Patent, faydalı model ve tasarım çoğu zaman birbirinin alternatifi gibi görülür. Oysa üçünün koruduğu şey farklıdır. Yanlış yolun seçilmesi hem masraf ve zaman kaybına hem de korumanın hiç doğmamasına yol açabilir.

Aşağıda 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) çerçevesinde bu üç koruma türü; şartları, süreçleri, itiraz yolları ve kaçırılan sürelerde başvurulabilecek imkânlarla birlikte karşılaştırılmaktadır.

Üçünün konusu birbirinden farklıdır

Ayrımın özü şudur:

• Patent ve faydalı model, teknik bir problemi çözen buluşu korur. Yani ürünün ya da usulün nasıl çalıştığını, hangi teknik sonucu doğurduğunu korur.
• Tasarım, ürünün ya da ürün parçasının görünümünü korur. Görünümün teknik işlevi burada belirleyici değildir.

Tasarımın kanundaki tanımı bu ayrımı açıkça ortaya koyar:

Tasarım, ürünün tümü veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür. (SMK'nın 55. maddesinin 1. fıkrası)

Aynı maddeye göre ürün, bilgisayar programları hariç olmak üzere endüstriyel yolla veya elle üretilen herhangi bir nesnenin yanı sıra birleşik bir ürünü, bu ürünü oluşturan parçaları, ambalaj gibi nesneleri, birden çok nesnenin bir arada algılanan sunumlarını, grafik sembolleri ve tipografik karakterleri de ifade eder.

Bu nedenle bir ürün için aynı anda hem patent ya da faydalı model hem de tasarım koruması söz konusu olabilir. Bir cihazın çalışma mekanizması buluş niteliğindeyse ve dış görünümü de yeni ve ayırt ediciyse iki ayrı tescil gündeme gelir; bunlar birbirini dışlamaz. Ürünün üzerindeki işaret marka hukukunun, ürünün piyasadaki sunumu ve tanınmışlığı ise haksız rekabet hükümlerinin konusudur. Ayrıca tasarım koruması, koşulları varsa 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamındaki korumayı ortadan kaldırmaz; iki koruma bir arada işleyebilir. Telif korumasının şartları, eser sahipliği ve dijital ihlaller konulu yazıda ele alınmıştır.

Patent: aranan şartlar

Patent verilebilmesi için buluşun üç şartı birlikte taşıması gerekir:

• Yenilik. Buluş, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı ya da sözlü tanıtım, kullanım veya başka bir yolla kamuya sunulmuş tekniğin bilinen durumuna dâhil olmamalıdır.
• Buluş basamağı. Buluş, ilgili teknik alandaki uzman için tekniğin bilinen durumundan aşikâr biçimde çıkarılamayan bir nitelik taşımalıdır.
• Sanayiye uygulanabilirlik. Buluşun, tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir ya da kullanılabilir olması gerekir.

Yenilik şartı, uygulamada en çok hak kaybına yol açan noktadır. Ürünün fuarda tanıtılması, internette duyurulması ya da müşterilere sunulması, başvuru öncesinde buluşu kamuya sunmuş sayılabilir. Bu nedenle başvuru yapılmadan önce tanıtım yapılmaması, yapılacaksa gizlilik sözleşmesiyle yapılması genel bir tedbirdir.

SMK'nın 84. maddesi bir yumuşatma getirir: başvuru tarihinden ya da rüçhan talebi varsa rüçhan tarihinden önceki 12 ay içinde, buluşu yapan tarafından ya da ondan doğrudan veya dolaylı olarak bilgi edinen üçüncü kişi tarafından yapılan açıklamalar, buluşa patent verilmesini etkilemez. Ancak bu istisnaya güvenmek risklidir; aynı istisnanın yurt dışında tanınmaması hâlinde uluslararası koruma imkânı kaybolabilir. İstisnanın uygulanmasını isteyen taraf, şartların gerçekleştiğini ispatla yükümlüdür.

Patent süreci ve süreleri

Patent süreci gerçekten sıralı ilerleyen bir usuldür; aşamaların atlanması mümkün değildir:

1. Başvuru. Tarifname, istemler, varsa resimler ve özet ile birlikte yapılır. İstemler korumanın kapsamını belirlediği için sürecin en kritik parçasıdır.
2. Araştırma talebi. Başvuru sahibi, başvuruyla birlikte ya da ayrıca bir bildirime gerek olmaksızın başvuru tarihinden itibaren 12 ay içinde ücretini ödeyerek araştırma talebinde bulunmalıdır. Aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır.
3. Araştırma raporunun düzenlenmesi ve Bültende yayımı. Başvurunun kendisi ise, başvuru veya varsa rüçhan tarihinden itibaren 18 aylık sürenin dolmasıyla ya da erken yayım talebi üzerine yayımlanır. Yayımdan itibaren üçüncü kişiler patent verilebilirliğe ilişkin görüş sunabilir, ancak bu aşamada Kurum nezdindeki işlemlere taraf olamaz.
4. İnceleme talebi. Araştırma raporunun bildirim tarihinden itibaren 3 ay içinde ücreti ödenerek talep edilir. Aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır.
5. İnceleme aşaması. Başvurunun kanuna uygun olmadığı tespit edilirse görüş sunması ve değişiklik yapması için bildirim yapılır; bu bildirimler 3 defadan fazla olamaz ve her biri için 3 aylık süre tanınır. Süre içinde görüş bildirilmez ya da değişiklik yapılmazsa başvuru geri çekilmiş sayılır.
6. Patentin verilmesi kararı ve Bültende yayım.

Patentin verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren 6 ay içinde üçüncü kişiler, ücretini ödeyerek patente itiraz edebilir. İtiraz gerekçeleri sınırlı sayıdadır: buluşun patent verilebilirlik şartlarını taşımaması, buluşun yeterince açık ve tam olarak açıklanmamış olması ve patent konusunun başvurunun ilk hâlinin kapsamını aşması. Kurum itirazı patent sahibine bildirir; patent sahibi 3 ay içinde görüş sunabilir veya patentte değişiklik yapabilir. İtiraz yapılmaz ya da yapılmamış sayılırsa patentin verilmesi kararı kesinleşir. Bu nedenle rakip başvuruları izlemek, sektörel takibin bir parçasıdır.

Patentin verilmesi dışındaki Kurum kararlarına karşı, kararın bildirim tarihinden itibaren 2 ay içinde itiraz edilebilir.

Patentte yıllık ücretler

Patent hakkının devam edebilmesi tescille bitmez. Yıllık ücretler, koruma süresi boyunca, başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sona erdiği tarihte ve devam eden her yıl vadesinde ödenir; vade tarihi başvuru tarihine karşılık gelen ay ve gündür. Vadede ödenmemesi hâlinde ücret, ek ücretle birlikte vadeyi izleyen 6 ay içinde de ödenebilir. Bu süre de geçirilirse patent hakkı, ücretin vade tarihi itibarıyla sona erer. Sona erme bildiriminden itibaren 2 ay içinde telafi ücretinin ödenmesi hâlinde patent hakkı, ödeme tarihi itibarıyla yeniden geçerlilik kazanır.

Faydalı model: daha hızlı, ama daha dar

Faydalı model, yeni ve sanayiye uygulanabilir buluşlar için verilir. Patentten temel farkı, buluş basamağı şartının aranmamasıdır. Bu, koruma eşiğini düşürür ve küçük ölçekli teknik geliştirmelerin korunmasına imkân tanır. Yenilik değerlendirmesinde, buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz.

Buna karşılık faydalı model koruması kapsam bakımından dardır. Kimyasal ve biyolojik maddelere veya usullere ya da bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar, eczacılıkla ilgili maddelere veya usullere ilişkin buluşlar, biyoteknolojik buluşlar ile usuller ve bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar faydalı model ile korunmaz.

Usul bakımından da farklar vardır. Faydalı modelde araştırma talebi, başvuruyla birlikte ya da şekli şartlara uygunluğun bildirildiği tarihten itibaren 2 ay içinde yapılır. Araştırma raporunun yayımlanmasından itibaren 3 ay içinde başvuru sahibi rapora itiraz edebilir, üçüncü kişiler ise görüş bildirebilir. Faydalı model verildikten sonra patentteki 6 aylık itiraz usulü işletilemez; bu aşamadan sonra yalnızca mahkemeden hükümsüzlük talep edilebilir.

Aynı buluş için hem patent hem faydalı model başvurusu yapılabilir; ancak aynı kişiye, aynı buluş konusunda ve aynı koruma kapsamıyla birbirinden bağımsız olarak birden fazla belge verilmez. Kanun ayrıca dönüştürme imkânı tanır: patent başvurusu işlemleri devam ederken faydalı model başvurusuna, faydalı model başvurusu da en geç araştırma raporunun bildirimini izleyen 3 aylık sürenin sonuna kadar patent başvurusuna dönüştürülebilir.

Tasarım: görünümün korunması

Tasarımın korunabilmesi için iki şart aranır:

• Yenilik. Tasarımın aynısı, tescilli tasarım için başvuru veya rüçhan tarihinden, tescilsiz tasarım için tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olmalıdır. Yalnızca küçük ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar aynı kabul edilir.
• Ayırt edici nitelik. Tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim, daha önce kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımın aynı kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenimden farklı olmalıdır.

Bilgilenmiş kullanıcı, ilgili ürün grubunu bilen, ortalama tüketiciden daha dikkatli ancak teknik uzman olmayan kişiyi anlatan bir ölçüttür. Değerlendirmede ayrıca tasarımcının tasarımı geliştirmede sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınır: seçenek özgürlüğü daraldıkça küçük farklar daha belirleyici hâle gelir.

Birleşik ürünün parçasına ilişkin tasarımlarda ek şart vardır. Parçanın, birleşik ürüne takıldığında ürünün normal kullanımında görünür durumda olması ve görünür özelliklerinin yenilik ile ayırt edici nitelik şartlarını karşılaması gerekir. Buradaki normal kullanım, bakım, servis ve onarım işleri hariç olmak üzere son kullanıcı tarafından kullanımı ifade eder.

Tasarım başvurusunda görsel anlatımın kalitesi belirleyicidir. Koruma, başvuruda sunulan görsellerde açıkça görülen unsurlar üzerinden şekillenir; bu nedenle görsellerin yeterli sayıda ve farklı açılardan hazırlanması gerekir. Aynı başvuruda birden fazla tasarımın talep edilebildiği çoklu başvuru imkânı da bulunmaktadır.

Tasarımda hoşgörü süresi

Kamuya sunma; sergileme, satış gibi yollarla piyasaya sürme, kullanma, tarif, yayım ve tanıtım faaliyetlerini kapsar. Tasarımın gizlilik şartıyla üçüncü bir kişiye açıklanması kamuya sunma sayılmaz.

SMK'nın 57. maddesinin ikinci fıkrasına göre, koruma talep edilen tasarım; başvuru tarihinden ya da rüçhan talebi varsa rüçhan tarihinden önceki 12 ay içinde tasarımcı veya halefi ya da bu kişilerin izniyle üçüncü bir kişi tarafından veya tasarımcı ya da halefleriyle olan ilişkinin kötüye kullanımı sonucu kamuya sunulmuşsa, bu açıklama tasarımın yeniliğini ve ayırt edici niteliğini etkilemez.

Uygulamada hoşgörü süresi denilen bu düzenleme, ürünün piyasada denenmesinden sonra tescil kararının verilmesine imkân tanır. Ancak süre kesindir; 12 ay geçtikten sonra yapılan başvuru, kendi önceki açıklaması nedeniyle yenilik şartını kaybeder.

Tescilsiz tasarımlar bakımından da koruma öngörülmüştür. Tescilsiz tasarımların koruma süresi, tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren 3 yıldır. Bu koruma tescilliye göre dardır ve kural olarak taklide karşı korur.

Tasarımda yayım erteleme

Rekabetin yoğun olduğu ürün gruplarında tescil başvurusunun kendisi rakiplere bilgi verir. Kanun bu duruma karşı bir araç sunar. Başvuru sahibi, başvuruyla birlikte, başvuru veya varsa rüçhan tarihinden başlamak üzere 30 ay süreyle yayım erteleme talebinde bulunabilir. Bu talep üzerine tasarım tescil edilerek sicile kaydedilir; ancak görsel anlatım ve başvuru dosyası üçüncü kişilerin incelemesine kapalı tutulur.

Erteleme süresinin sonunda ya da hak sahibinin daha erken isteği üzerine bütün kayıt ve belgeler incelemeye açılır ve yayımlanır. Yayımdan önce yayım ücretinin ödenmesi zorunludur; şartlar süresinde yerine getirilmezse sicile kaydedilmiş tasarıma sağlanan koruma başvuru tarihinden itibaren hiç doğmamış sayılır. Erteleme süresi içinde tecavüz davası açılabilmesi ise sicil kaydındaki ve başvuru dosyasındaki bilgilerin davalı tarafa bildirilmiş olmasına bağlıdır.

Tasarım tesciline itiraz ve hükümsüzlük

Tasarım başvurusu şekli inceleme sonrasında tescil edilerek Bültende yayımlanır. İki ayrı itiraz yolu vardır ve süreleri farklıdır.

Başvuru sahibi, Kurumun başvuru hakkında verdiği kararlara karşı kararın bildirim tarihinden itibaren 2 ay içinde gerekçeli ve yazılı olarak itiraz edebilir. Üçüncü kişiler ise tasarım tescilinin yayım tarihinden itibaren 3 ay içinde ücretini ödeyerek itiraz edebilir. İtiraz gerekçeleri arasında tasarımın kanundaki tanıma uymaması, yenilik ve ayırt edici nitelik şartlarını taşımaması, başvurunun kötüniyetle yapılmış olması ve bir fikri mülkiyet hakkının yetkisiz kullanımını içermesi sayılabilir.

Üçüncü kişi itirazının kabulü hâlinde tasarımın tescili Kurum tarafından hükümsüz kılınır; itiraz tasarımın bir kısmına ilişkinse ve kalan kısım koruma şartlarını sağlayıp tasarım kimliğini muhafaza ediyorsa kısmi hükümsüzlük kararı verilir.

Bu 3 aylık süre, marka için öngörülen 2 aylık yayıma itiraz süresinden farklıdır. İki süreyi karıştırmak uygulamada hak kaybına yol açmaktadır. İtiraz süresi kaçırılmışsa tasarımın hükümsüzlüğü mahkemeden istenebilir; görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir.

Koruma süreleri ve yenileme

Koruma süreleri üç tescil türünde farklıdır:

• Patent: başvuru tarihinden itibaren 20 yıl. Bu süre uzatılamaz.
• Faydalı model: başvuru tarihinden itibaren 10 yıl. Bu süre de uzatılamaz.
• Tescilli tasarım: başvuru tarihinden itibaren 5 yıl. Bu süre beşer yıllık dönemler hâlinde yenilenmek suretiyle toplam 25 yıla kadar uzatılabilir.

Patent ve faydalı modelde yenileme kurumu yoktur; hakkın ayakta kalması yıllık ücretlerin ödenmesine bağlıdır. Tasarımda ise yenileme takvimi, marka için öngörülenle aynı yapıdadır: koruma süresinin bitiminden önceki 6 aylık pencere ve kaçırılması hâlinde bitimden itibaren 6 aylık ek ücretli dönem. Bu takvimin ayrıntısı marka başvurusu ve itiraz yolları konulu yazıda ele alınmıştır. Yenilenmeyen tasarımlara ilişkin hak, koruma süresinin bittiği tarihte sona erer.

Süre kaçırıldığında: işlemlere devam ve hakların yeniden tesisi

Patent ve faydalı model bakımından kanun, kaçırılan süreler için iki ayrı kurtarma yolu tanır. Bu imkânlar SMK'nın 107. maddesinde düzenlenmiştir ve marka sürecinde bir karşılıkları yoktur.

Birincisi işlemlerin devam ettirilmesidir. Başvuru sahibi, süreye uyulmamasının sonucunun kendisine bildirildiği tarihten itibaren 2 ay içinde ücretini ödeyerek işlemlere devam edilmesini talep edebilir. Talep kabul edilirse süreye uyulmamış olmanın hukuki sonuçları doğmamış sayılır.

İkincisi hakların yeniden tesisidir. Şartların gerektirdiği özenin gösterilmesine rağmen bir süreye uyulamaması, başvurunun reddine, geri çekilmiş sayılmasına ya da başka bir hak kaybına yol açmışsa hakların yeniden tesisi istenebilir. Talep, uyulamayan sürenin bitiminden itibaren 1 yılı geçmemek üzere, süreye uyulamama nedeninin ortadan kalkmasından itibaren 2 ay içinde ve ücreti ödenerek yapılır.

Bu yolların da sınırı vardır: yıllık ücretin telafisi için verilen süre ile bazı işlemler bakımından işlemlere devam ettirilmesi talep edilemez. Ayrıca hakların yeniden tesisi kararının yayımına kadar geçen sürede buluşu iyiniyetle kullanan ya da kullanım için ciddi tedbirler alan kişiler, işletmelerinin makul ihtiyaçlarını giderecek ölçüde buluşu ücretsiz kullanmaya devam edebilir.

Çalışanların ortaya koyduğu buluşlar

İşletmelerde sıkça karşılaşılan bir sorun, buluşun kime ait olduğudur. Kanun, çalışanın bir işletmede yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluşu hizmet buluşu sayar; bunun dışında kalan buluş serbest buluştur. Öğrenciler ve süreye bağlı olmaksızın ücretsiz hizmet gören stajyerler hakkında da çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır.

Süreç şu adımlarla işler:

1. Çalışan, hizmet buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirir. Bildirimde teknik problem, çözüm ve buluşun nasıl gerçekleştirildiği açıklanır.
2. İşveren, bildirimin kendisine ulaştığı tarihi yazılı olarak çalışana bildirir ve bildirimin hangi hususlarda düzeltilmesi gerektiğini 2 ay içinde iletir. Talepte bulunulmazsa bildirim geçerli sayılır.
3. İşveren, hizmet buluşu üzerinde tam ya da kısmi hak talebini, bildirimin kendisine ulaştığı tarihten itibaren 4 ay içinde yazılı olarak çalışana bildirir. Bu bildirim süresinde yapılmazsa ya da hak talep edilmediği bildirilirse buluş serbest buluş niteliği kazanır.
4. Tam hak talebinde bildirimin çalışana ulaşmasıyla buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçer ve çalışanın makul bedel isteme hakkı doğar. Bedelin hesabında buluşun ekonomik değeri, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluştaki payı dikkate alınır.

Çalışan, hizmet buluşunu serbest buluş niteliği kazanmadığı sürece gizli tutmakla yükümlüdür. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara ödenecek bedel bakımından ise kanunda ayrı bir alt sınır öngörülmüştür.

Dışarıdan tasarım ya da mühendislik hizmeti alınması hâlinde bu hükümler uygulanmaz. Bu ilişkilerde hakların kime ait olacağının ve devrin kapsamının sözleşmeye yazılması gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Başvuru öncesinde ürünün tanıtılması. Fuar, sosyal medya duyurusu ya da müşteri sunumu yeniliği ortadan kaldırabilir; tasarımdaki 12 aylık hoşgörü süresi patentte aynı genişlikte işlemez.
• Araştırma talebinin 12 aylık süre içinde yapılmaması. Bu durumda patent başvurusu geri çekilmiş sayılır ve süreç baştan başlar.
• İnceleme talebinin araştırma raporunun bildiriminden sonraki 3 ay içinde yapılmaması. Sonucu yine başvurunun geri çekilmiş sayılmasıdır.
• Tasarımda itiraz süresinin markadakiyle karıştırılması. Üçüncü kişilerin itiraz süresi tescilin yayımından itibaren 3 aydır.
• Faydalı modelde belge verildikten sonra itiraz beklenmesi. Bu aşamada Kurum nezdinde itiraz yolu yoktur; yalnızca mahkemede hükümsüzlük istenebilir.
• Yıllık ücret takviminin izlenmemesi. Vade, başvuru tarihine karşılık gelen ay ve gündür; ek süre ve telafi imkânları da kaçırıldığında patent hakkı sona erer.
• Tasarım görsellerinin yetersiz hazırlanması. Görselde açıkça görünmeyen unsur, korumanın kapsamına girmez.
• Çalışan buluşlarında bildirim ve hak talebi sürelerinin kayıt altına alınmaması. 4 aylık sürenin geçmesi, buluşun serbest buluşa dönüşmesi sonucunu doğurur.